Là hai nước láng giềng có chung đường biên giới từ tỉnh Lai Châu đến tỉnh Gia Lai của Việt Nam, quan hệ Việt – Lào đã hình thành từ sớm trong lịch sử. Bước vào thời kỳ cận – hiện đại, cả ba nước Việt – Lào – Campuchia đều bị thực dân Pháp xâm lược và đô hộ. Cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc đã gắn bó ba nước Đông Dương thành một khối. Từ khi ra đi tìm đường cứu nước đến với chủ nghĩa Mác – Lênin và trở thành người cộng sản, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh luôn đặt cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam gắn bó mật thiết với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân ba nước Đông Dương. Đảng Cộng sản Việt Nam do Người sáng lập, lãnh đạo và rèn luyện, sau đổi tên là Đảng Cộng sản Đông Dương, bao gồm cả các chi bộ và đảng bộ của Campuchia và Lào. Trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Pháp tái chiếm Việt Nam, nhân dân Việt Nam tự lực tiến hành cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc và làm nghĩa vụ quốc tế cao cả của mình là giúp đỡ cách mạng Lào và cách mạng Campuchia. Tháng 2-1951, Đảng Cộng sản Đông Dương tiến hành Đại hội lần thứ II và đã đưa ra quyết định lịch sử: thành lập ba đảng riêng để lãnh đạo cách mạng ở mỗi nước. Với chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ của Việt Nam tháng 5-1954, đã giáng đòn chí mạng và đánh đuổi đội quân xâm lược Pháp, đông hàng vạn tên, ra khỏi bán đảo Đông Dương, tạo điều kiện để cách mạng mỗi nước tiếp tục tiến lên. Những cuộc chiến đấu giành độc lập và thống nhất Tổ quốc của mỗi nước vẫn còn phải tiếp tục 21 năm nữa mới thắng lợi hoàn toàn sau chiến thắng vĩ đại ngày 30-4-1975 của nhân dân Việt Nam, đánh thắng hoàn toàn đế quốc Mỹ xâm lược. Trong mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt – Lào, Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là kiến trúc sư, vừa là biểu tượng của tình đoàn kết đó, với câu nói nổi tiếng khi Người nói với cán bộ, chiến sĩ quân tình nguyện Việt Nam làm nhiệm vụ quốc tế ở Lào: “Giúp nhân dân nước bạn tức là mình tự giúp mình”.