Pakistan là quốc gia có vị trí địa lý đặc biệt quan trọng do nằm trên một chiếc cầu nối liền các châu lục, các nền kinh tế và văn minh, nằm trên tuyến vận tải nối liền Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương với biển Ả Rập, đồng thời nối liền châu Âu và Trung Đông với khu vực Nam Á và Đông Nam Á. Bởi vậy, vai trò và chính trị của Pakistan trở nên đặc biệt quan trọng và chính sách đối ngoại của quốc gia này luôn được các nước láng giềng cũng như siêu cường lớn quan tâm bởi nó ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự ổn định chung của khu vực. Ngoại trừ vị trí quan trọng trên bản đồ địa lý, Pakistan còn được biết đến là quốc gia có chính sách đối ngoại đặc biệt là trong đối thoại với các nước khác về đa tôn giáo, dân sự và tôn giáo. Theo đánh giá của nhiều chuyên gia lịch sử chính trị đối ngoại của Pakistan luôn bắt đầu với những cuộc đụng độ hoặc xung đột với Ấn Độ về vùng lãnh thổ Kashmir. Ngoài ra, Pakistan chưa có sự ổn định chính trị rõ ràng trong suốt nhiều thập kỷ, nảy sinh các cuộc đảo chính trong nội bộ chính phủ, khiến tình hình không mấy sáng sủa. Tuy vậy, Pakistan đã có những bước tiến tích cực, những biến chuyển này đã có tác động lớn đối với bối cảnh phức tạp của tình hình kinh tế, xã hội, chính trị thế giới. Vậy điều gì khiến Pakistan có thể vượt qua những thách thức đó để đứng vững ở Hội đồng trên thế giới? Để tìm hiểu rõ hơn về những điều chỉnh sách đối ngoại của Pakistan cũng như tác động của nó, năm 2018, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn “Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Pakistan những năm đầu thế kỷ XXI và xu hướng phát triển” do GS.TS. Nguyễn Xuân Bình làm chủ biên. Nội dung chính của cuốn sách nhằm đưa ra một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Pakistan, đánh giá những tác động tích cực cũng như tiêu cực trong giai đoạn đầu thế kỷ XXI, đồng thời đề xuất một số chính sách đối ngoại quan hệ hợp tác với Pakistan. Ngoài phần mở đầu và kết luận, bố cục của sách được chia thành ba chương chính như sau: Chương I. Những nhân tố tác động đến sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Pakistan từ đầu thế kỷ XXI Phân tích những yếu tố tác động đến sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Pakistan, nhóm tác giả chia làm hai nhóm nhân tố, nhóm nhân tố bên ngoài và nhóm nhân tố bên trong. Nhóm nhân tố bên ngoài gồm: (i) những Hội nghị quốc tế, những khủng bố với sự kiện 11/9 (Sự trỗi dậy của Trung Quốc); (ii) vấn đề an ninh ở khu vực Nam Á; (iii) cục diện thế giới thay đổi theo hướng đa cực; (iv) biến động năng lượng; (v) vấn đề Ấn Độ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, chính sự gặp gỡ của chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan và chủ nghĩa khủng bố đã gây nên những mối đe dọa đến hòa bình và an ninh thế giới và từ đó tác động sâu sắc đến chính sách đối ngoại của Pakistan, tác động sâu sắc hướng chung trong chính trị và các mối quan hệ quốc tế. Ngoài ra, Pakistan đã luôn diễn biến một yếu tố quan trọng hàng đầu trong khu vực Nam Á, từ chính quyền thuộc địa Anh đến thời hiện đại. Nghiên cứu phân tích khá chi tiết mối hòa hoãn quan hệ và hòa hợp các xung đột với đồng thời sự tác động lớn bao gồm: (i) vai trò tối quan trọng của Hồi giáo ở Pakistan; (ii) vai trò của quân đội trong chính quyền Pakistan; (iii) sự chi phối của chủ nghĩa dân tộc và chính trị đối ngoại. Và sự chia sẻ với phương trình hai mặt của Pakistan: (i) tình trạng bất ổn về kinh tế. Nghiên cứu cho thấy tuy chịu sự bất ổn về tình hình chính trị, xã hội và an ninh ở Pakistan, sự hoành hành của chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan và bạo lực nhưng Pakistan vẫn là nguyên nhân trực tiếp khiến Chính phủ Pakistan phải điều chỉnh mạnh mẽ chính sách đối ngoại của mình phù hợp hơn. Bên cạnh đó, một nước Hồi giáo nhưng có ảnh hưởng lớn ở khu vực Trung Đông và Nam Á, Pakistan phải xác định vai trò tiên phong và trách nhiệm lãnh đạo của mình trong cộng đồng Hồi giáo để xóa bỏ những phần tử tiêu cực, thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của cộng đồng này. Chương II. Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Pakistan từ đầu thế kỷ XXI Nghiên cứu tập trung phân tích chính sách đối ngoại và một nội dung chủ đạo trong Bộ Ngoại giao Pakistan công bố vào năm 2003 bao gồm: (i) duy trì an ninh khu vực và ổn định; (ii) đảm bảo độc lập và an ninh hạt nhân; (iii) tăng cường hợp tác kinh tế; (iv) mở rộng quan hệ với các nước Hồi giáo; (v) mở rộng quan hệ với Trung Quốc; (vi) tiếp tục củng cố quan hệ với các tổ chức quốc tế về an ninh, năng lượng. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả nhận định rằng, chính sách đối ngoại của Pakistan luôn chịu ảnh hưởng của các yếu tố khu vực, đồng thời, đánh giá một số thành tựu trong điều chỉnh chính sách đối ngoại của Pakistan từ đầu thế kỷ XXI như: nhất quán điều chỉnh chính sách giai đoạn 2001–2005 góp phần thay đổi mạnh mẽ của quốc gia, Pakistan dường như đã hội nhập sâu rộng hơn với nền kinh tế toàn cầu, tạo cơ sở trên bàn cờ chính trị thế giới; thứ hai, Pakistan đã có những điều chỉnh mạnh mẽ về mối quan hệ với Mỹ; thứ ba, tích cực hợp tác nhiều hơn với Ấn Độ và Afghanistan; thứ tư, chính sách đối ngoại của Pakistan được đánh giá là những đổi thay và tạo ra trong công tác ngoại giao phòng ngừa khủng bố và hạn chế nguy cơ tấn công từ nước ngoài. Bên cạnh những thành tựu quan trọng, nghiên cứu cũng chỉ ra những tồn tại hạn chế trong chính sách đối ngoại của Pakistan làm ảnh hưởng đến hình ảnh và vị thế của quốc gia này. Chương III. Xu hướng phát triển Nhằm định vị bối cảnh trong nước và quốc tế, nhóm tác giả cho rằng chính sách đối ngoại của Pakistan cần có sự chuyển dịch từ cạnh tranh, đối đầu sang đối thoại và hợp tác trong khu vực Nam Á. Xu hướng tương lai của chính sách đối ngoại Pakistan sẽ tập trung vào ba hướng chính: (1) Chính sách đối ngoại vì lợi ích quốc gia; (2) Mở rộng hợp tác quốc tế; (3) Tăng cường quan hệ với các nước Hồi giáo, Trung Quốc và Mỹ. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả nhấn mạnh Pakistan cần tiếp tục đổi mới chính sách đối ngoại nhằm hướng đến sự phát triển bền vững, duy trì hòa bình và ổn định khu vực. Từ sự phân tích chính sách đối ngoại của Pakistan từ đầu thế kỷ XXI đến nay, nhóm nghiên cứu nhận định sự tồn tại và phát triển chính trị đối ngoại của Pakistan có thể thấy được những nỗ lực vươn lên trong bối cảnh quốc tế đầy biến động, đồng thời vẫn duy trì bản sắc riêng biệt của mình. Cuốn sách “Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Pakistan những năm đầu thế kỷ XXI và xu hướng phát triển” không chỉ là tài liệu nghiên cứu hữu ích mà còn là công trình mang tính tham khảo quan trọng cho các học giả, nhà nghiên cứu quan tâm đến chính sách đối ngoại và khu vực Nam Á nói riêng, quan hệ quốc tế nói chung.