Năm trên con đường hàng hải nối liền giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, từ lâu Đông Nam Á được coi là cầu nối giữa Trung Quốc, Nhật Bản với Ấn Độ, Tây Á và Địa Trung Hải. Đông Nam Á cũng là khu vực giao thoa các nền văn minh khác nhau, tập trung các nền kinh tế, tôn giáo, chủng tộc, xã hội… đa dạng và phong phú. Bên cạnh đó, nằm trong 50 tuyến đường biển quốc tế quan trọng nhất thế giới, khu vực này đóng vai trò kết nối giữa các vùng biển Đông và biển Đông Nam Á. Mặt khác, trong những bối cảnh tranh chấp lãnh thổ gay gắt. Một Trung Quốc trỗi dậy toàn vẹn với vùng lãnh thổ rộng lớn được phóng đại nhằm khẳng định chủ quyền vùng đó. Nước Mỹ chọn Đông Nam Á là địa bàn chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, nên khu vực này chịu sự cạnh tranh gay gắt của Trung Quốc. Cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc và một bên là Mỹ và các đồng minh ở khu vực Đông Nam Á, tạo ra những yếu tố phức tạp. Ngoài ra, Đông Nam Á nói riêng gặp không ít các thách thức an ninh phi truyền thống, nhất là những vấn đề về biển đảo (cụ thể là Biển Đông) mang lại, khu vực Biển Đông được xem là một trong những tuyến hàng hải huyết mạch quan trọng bậc nhất của thế giới, với lượng lớn hàng hóa, cư trú biển, buôn người, buôn vũ khí, buôn lậu ma túy, ô nhiễm môi trường biển... Chính những thách thức an ninh phi truyền thống đó đã khiến khu vực này trở nên đặc biệt quan trọng và phức tạp, có nguy cơ ảnh hưởng đến các nước Đông Nam Á nói riêng và thế giới nói chung. Để nhìn nhận các thách thức an ninh phi truyền thống trên Biển Đông Nam Á cũng như tìm hiểu về các hợp tác, ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống trên biển giữa các nước Đông Nam Á với Việt Nam và các đối tác hợp tác, năm 2019, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội phát hành cuốn “An ninh phi truyền thống trên biển ở Đông Nam Á và gợi ý chính sách đối với Việt Nam” do TS. Vũ Xuân Vinh làm chủ biên. Cuốn sách là kết quả của đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: “Hợp tác an ninh phi truyền thống trên biển ở Đông Nam Á và gợi ý chính sách đối với Việt Nam.” Ngoài phần lời nói đầu và kết luận, cuốn sách được kết cấu thành 4 chương: Chương 1. An ninh phi truyền thống trên biển Đông Nam Á Chương này tập trung làm rõ nội hàm của các khái niệm như an ninh phi truyền thống, an ninh biển và an ninh phi truyền thống trên biển. Nhóm tác giả khẳng định, an ninh phi truyền thống bao gồm các mối đe dọa như: an ninh năng lượng, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu, các vấn đề (issues) các rủi ro (risks) các thách thức (threats) có thể đe dọa tới đời sống con người. An ninh phi truyền thống trên biển thuộc phạm trù an ninh biển; về tính chất, an ninh phi truyền thống trên biển phạm trù an ninh biển và an ninh phi truyền thống; về phạm vi, an ninh phi truyền thống trên biển có nhiều cấp phân loại khác nhau như phạm vi toàn cầu, phạm vi khu vực, phạm vi quốc gia. Dựa theo chủ thể tác động, nhóm tác giả phân loại an ninh phi truyền thống trên biển, và phân loại theo lĩnh vực tác động của các tác nhân. Chương 2. Một số thách thức an ninh phi truyền thống trên biển Đông Nam Á hiện nay Chương này phân tích hiện trạng các vấn đề thách thức an ninh phi truyền thống trên biển ở Đông Nam Á trong thời gian qua theo hai nhóm là nhóm các hình thức tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và nhóm các vấn đề ô nhiễm môi trường và thảm họa thiên nhiên. Cách nhìn tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia bao gồm: buôn lậu trên biển, cướp biển, buôn người, buôn ma túy, buôn bán vũ khí. Đây là những vấn đề an ninh phi truyền thống trên biển có tầm ảnh hưởng rộng và được đề cập hợp lý, khá chi tiết. Bên cạnh đó, nhóm tác giả còn đề cập tới những thảm họa môi trường như ô nhiễm rác thải nhựa, sự cố tràn dầu, suy giảm đa dạng sinh học, axit hóa đại dương, nhiệt độ nước biển tăng cao, băng tan... Nguy cơ không chỉ bó hẹp trên phạm vi từng quốc gia mà đã lan rộng sang các lĩnh vực khác như chính trị, khoa học, xã hội, kinh tế và cả an ninh quốc phòng. Ngoài ra, trong chương này, tác giả cũng nêu bật các khía cạnh về nguyên nhân dẫn tới các hoạt động khai thác quá mức tài nguyên biển, các hoạt động IUU (đánh bắt hợp pháp) và những ảnh hưởng đáng kể của biến đổi khí hậu đến khu vực này. Với các vấn đề ô nhiễm môi trường và thảm họa tự nhiên, đưa ra những dự liệu và dự đoán mang tính cảnh báo cao như sự nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng, các cơn bão nhiệt đới, xâm nhập mặn... Những vấn đề này đã và đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người, an ninh lương thực, an ninh năng lượng và an ninh môi trường ở Đông Nam Á. Chương 3. Hiện trạng hợp tác an ninh phi truyền thống trên biển ở Đông Nam Á Chương này phân tích hiện trạng hợp tác ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống trên biển đang nổi lên ở Đông Nam Á với hai lĩnh vực nổi cộm: (i) Liên hợp chống cướp biển; (ii) Liên hợp bảo vệ môi trường biển. Nhóm nghiên cứu cho rằng các nước Đông Nam Á hiện có nhiều nỗ lực hợp tác trong khuôn khổ ASEAN, hợp tác của các nước với các đối tác bên ngoài như Ấn Độ, Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, EU. Về hợp tác trong khu vực, các nước ASEAN có nhiều khuôn khổ hợp tác như: Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC), Hiệp định Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+)... Về hợp tác ngoài khu vực, có các nước như Hồi giáo Trung Đông, châu Âu – Thái Bình Dương hay Hiệp định hợp tác khu vực về chống cướp biển nhằm tạo thuận lợi cho hợp tác đa phương trong lĩnh vực này. Chương 4. Một số nhân xét, đánh giá và gợi ý chính sách đối với Việt Nam Từ việc nhận diện thách thức cũng như phân tích hiện trạng hợp tác an ninh phi truyền thống trên biển ở Đông Nam Á, nhóm tác giả đưa ra một số nhận xét, đánh giá bao gồm: (i) Vấn đề an ninh phi truyền thống trên biển Đông Nam Á có xu hướng ngày càng phức tạp và đa dạng, khó lường, đòi hỏi các nước trong khu vực cần hợp tác chặt chẽ để phòng tránh những nhân tố: (ii) Sự tham gia của các nước lớn trong khu vực Đông Nam Á về chống cướp biển; (iii) Sự trỗi dậy trong khu vực Đông Nam Á cùng các vấn đề tranh chấp trên biển phức tạp nhiều cấp độ. Đối với Việt Nam, nhóm nghiên cứu đã đề xuất một số gợi ý chính sách như: Tiếp tục phát huy vai trò, trách nhiệm trong các cơ chế, khuôn khổ hợp tác khu vực (như ASEAN và các cơ chế mở rộng của ASEAN như ADMM+, ARF, EAS...). Tăng cường hợp tác quốc tế về chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, kỹ thuật trong phòng chống tội phạm, ứng phó sự cố môi trường biển. Đẩy mạnh hợp tác nghiên cứu khoa học, nâng cao năng lực quản lý, giám sát, thực thi pháp luật trên biển. Tăng cường phối hợp đa phương với các nước trong và ngoài khu vực để đối phó hiệu quả với các thách thức an ninh phi truyền thống. Cuốn sách là một công trình khoa học có giá trị tham khảo cao, giúp người đọc hiểu sâu hơn về tình hình an ninh phi truyền thống trên biển ở Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, đồng thời gợi mở nhiều định hướng chính sách hữu ích cho đối với những đối tác quan tâm tới lĩnh vực này.