Khu vực Đông Nam Á hiện nay gồm 11 nước, nằm trên bờ đông nam của đại lục địa Á - Âu, nơi có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, dân số đông, vị trí địa - chiến lược mang nhiều lợi thế, tốc độ phát triển kinh tế cao. Chính do những đặc điểm này mà từ rất sớm, nơi đây luôn là khu vực đan xen nhiều lợi ích của các nước lớn. Nhiều nước ở Đông Nam Á, mà nổi bật nhất là Việt Nam, đã mang trên mình vô vàn vết thương từ những cuộc chiến tranh khốc liệt vào hạng nhất của nhân loại, mà bên tham chiến lại là các nước lớn. Chiến tranh lạnh kết thúc, tình hình khu vực và thế giới có nhiều đổi thay. Đông Nam Á mà nòng cốt là 10 nước ASEAN đã vươn lên phát triển mạnh mẽ, đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đặc biệt là về kinh tế. Sự thành công của ASEAN về mặt này một phần thể hiện vai trò của các nước lớn. Nếu như trước đây, với những đặc điểm địa - chiến lược của mình, Đông Nam Á trở thành địa bàn giành giật của nhiều nước lớn, là điểm nóng cho các cuộc xâm lược và chiếm đóng của đế quốc, thì ngày nay, Đông Nam Á mà cốt lõi là các nước ASEAN, đang chủ động vươn ra xa trong hợp tác quốc tế. ASEAN trở thành đối tác không thể thiếu đối với nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là những nước lớn và đang tạo ra nhiều tiền đề cho sự hợp tác phát triển thành công, bền vững, góp phần xây dựng một Đông Nam Á hòa bình, thịnh vượng. Bên cạnh những thuận lợi, Đông Nam Á đang đứng trước những thách thức lớn do khủng hoảng kinh tế thế giới mang lại, do những bất ổn từ tranh chấp lãnh thổ mà lớn nhất là Biển Đông, do cơ cấu địa - chính trị và sự đảo lộn phân bố quyền lực toàn cầu… Trong đó, cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn trong khu vực đang là yếu tố quan trọng. Các nước lớn có ảnh hưởng trực tiếp đến Đông Nam Á là Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Nga… Sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước này hoặc mang tính toàn cầu, hoặc mang tính khu vực. Cân bằng quan hệ và lợi ích giữa các nước lớn, xây dựng các thể chế hợp tác đa phương trong khu vực đang được nhiều nước ASEAN đặt ra như một nhân tố quan trọng để duy trì an ninh và phát triển ở Đông Nam Á. Việt Nam là nước ASEAN đang nằm trong trọng điểm của tiến trình hợp tác khu vực, liên quan trực tiếp tới lợi ích chiến lược của các nước lớn. Với đường lối đối ngoại nhất quán, đa dạng và đa phương hóa các quan hệ, Việt Nam đã, đang và sẽ là một trong những nhân tố có ảnh hưởng quan trọng trong khu vực, góp phần tạo nên thế cân bằng chiến lược, nhằm ngăn chặn những không chế, áp đặt từ bên ngoài. Điều này thể hiện rõ qua chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, rộng mở, đa phương hóa, đa dạng hóa, vì hòa bình, hợp tác và phát triển.