Australia là một trong những nước thiết lập quan hệ đối tác đối thoại sớm nhất với ASEAN (1974). Quan hệ giữa Australia và ASEAN được cho là thúc đẩy kể từ khi Mỹ tiến hành cuộc chiến chống khủng bố sau sự kiện ngày 11/9/2001 với khu vực Đông Nam Á là một trận địa hai trọng điểm trong chiến lược này. Với tư cách là đối tác an ninh trọng của Mỹ, chính sách an ninh của Australia gắn liền với khu vực Đông Nam Á. Trong “Sách trắng chính sách đối ngoại 2017”, Australia công bố vào tháng 11/2017, nước này một lần nữa khẳng định tầm quan trọng của khu vực, mặc khác đảm bảo vai trò đối tác hàng đầu về kinh tế, phát triển của Australia đối với các nước trong khu vực này. Đối với Việt Nam, quan hệ song phương Australia - Việt Nam đã phát triển kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1973. Kể từ đó đến nay, mối quan hệ hợp tác giữa Australia - Việt Nam đã được mở rộng và đi vào chiều sâu. Chỉ 6 năm sau khi quan hệ Australia - ASEAN được nâng lên tầm đối tác chiến lược năm 2014, quan hệ Việt Nam - Australia cũng được nâng cấp lên đối tác chiến lược vào năm 2018. Kim ngạch thương mại hai chiều Australia - Việt Nam khóa 2016-2017 đạt gần 11 tỷ USD, đầu tư của Australia tại Việt Nam đạt trên 1,8 tỷ USD, đứng thứ 19/126 quốc gia và vùng lãnh thổ có đầu tư vào Việt Nam. Bên cạnh đó, vai trò trung gian của Australia có ý nghĩa trong việc thúc đẩy hòa bình, ổn định và an ninh của khu vực, đặc biệt là trong việc hỗ trợ Việt Nam trong vấn đề Biển Đông, giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, thượng tôn pháp luật quốc tế. Đặc biệt, trong bối cảnh phát triển của quan hệ Australia - ASEAN có tác động không nhỏ đến quan hệ Việt Nam - Australia. Để có cách nhìn khách quan và toàn diện về sự thay đổi trong quan hệ Australia - ASEAN, trên cơ sở đó đánh giá tác động đối với quan hệ Việt Nam - Australia, năm 2021, Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã xuất bản chuyên khảo: “Quan hệ Australia - ASEAN hai thập niên đầu thế kỷ XXI (2001–2020)” của nhóm tác giả thuộc Viện Nghiên cứu Đông Nam Á – Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam. Ngoài phần Lời nói đầu và Kết luận, cuốn sách được kết cấu thành 3 chương chính: Chương 1. Các nhân tố tác động đến quan hệ Australia – ASEAN từ năm 2001 đến năm 2020 Trong chương này, các tác giả chỉ ra 4 nhóm tác động chính đến quan hệ Australia – ASEAN: (i) Tình hình quốc tế, khu vực và nhân tố các nước lớn; (ii) Tiến trình hội nhập khu vực của ASEAN; (iii) Chính sách của Australia giai đoạn 2001–2020; (iv) Quan hệ Australia – ASEAN giai đoạn 1991–2000. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng, quan hệ Australia – ASEAN chịu tác động của nhiều nhân tố khác nhau và rất khó để phân biệt rạch ròi các nhân tố khi chúng liên quan chặt chẽ, ảnh hưởng, chi phối lẫn nhau. Sự dịch chuyển trong quan hệ quyền lực toàn cầu, trong đó có sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn, trong đó nổi bật là cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc đã thúc đẩy các thay đổi, cuộc chạy đua ngày càng phức tạp hơn giữa các quốc gia ở khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Nỗ lực tìm kiếm vị thế chiến lược mới của Nhật Bản, Ấn Độ, cũng như những nhân tố an ninh phi truyền thống như khủng bố, biến đổi khí hậu, dịch bệnh… đã tạo nên những nhân tố mới trong quan hệ Australia – ASEAN. Chương 2. Quan hệ Australia – ASEAN trên một số lĩnh vực Phân tích về quan hệ Australia – ASEAN, nhóm nghiên cứu tập trung vào ba lĩnh vực sau: Thứ nhất, về an ninh - chính trị: đây là khá sôi động, đặc biệt là trên các lĩnh vực như hợp tác chống khủng bố, chống tội phạm xuyên quốc gia, an ninh mạng, đối phó với các vấn đề ở Biển Đông. Thứ hai, về quan hệ kinh tế, thương mại: dữ liệu của UNCTAD và ASEANStats cho thấy giá trị đầu tư và thương mại giữa Australia với các nước ASEAN có xu hướng gia tăng, tuy vẫn ở mức thấp hơn so với các đối tác lớn khác như Trung Quốc hay Mỹ. Thứ ba, về phát triển, viện trợ và hợp tác giáo dục - đào tạo: đây là những lĩnh vực mà Australia có nhiều thế mạnh, góp phần thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực của khu vực. Trong khuôn khổ các hiệp định thương mại song phương và đa phương, Australia được coi là một trong số ít đối tác đóng góp tích cực cho sự ổn định và phát triển bền vững của khu vực. Chương 3. Đặc điểm, tác động, triển vọng của quan hệ Australia – ASEAN và chính sách đối với Việt Nam Trong chương này, các tác giả tập trung phân tích đặc điểm và tác động của mối quan hệ Australia – ASEAN, với ba điểm chính: (i) Quan hệ Australia – ASEAN mang tính đan xen lợi ích kinh tế - chính trị, thể hiện rõ qua sự cạnh tranh Mỹ - Trung ở khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương trong khi Australia tìm cách củng cố vị thế bằng việc thúc đẩy các liên kết khu vực; (ii) Về kinh tế, thương mại, Australia chú trọng phát triển với các đối tác ASEAN để giảm phụ thuộc quá mức vào thị trường Trung Quốc; (iii) Riêng đối với Việt Nam, mối quan hệ Australia – ASEAN có ảnh hưởng tích cực đến quan hệ song phương, đặc biệt là trong hợp tác giáo dục, thương mại và phòng chống dịch Covid-19. Kết luận Trên cơ sở các phân tích trong ba chương, nhóm nghiên cứu khẳng định rằng quan hệ Australia – ASEAN có ý nghĩa chiến lược quan trọng, không chỉ đối với khu vực và Việt Nam, mà còn đối với cấu trúc an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương nói riêng. Thứ nhất, đây là mối quan hệ mang tính toàn diện, linh hoạt, thể hiện sự thích ứng của Australia với tình hình quốc tế và khu vực. Thứ hai, Việt Nam cần tận dụng cơ hội từ mối quan hệ này để thúc đẩy hợp tác kinh tế, giáo dục và phát triển bền vững, đặc biệt trong các khuôn khổ như ARF, EAS, ADMM+. Thứ ba, tiếp tục phát huy vai trò trung gian và đề xuất chính sách phù hợp trong khu vực Mekong để củng cố quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa Việt Nam và Australia.